اگر دنبال یک راه ساده و خانگی هستید، عسل برای سرفه یکی از معدود درمان‌های خانگی است که پشتوانه علمی دارد. پژوهش‌ها نشان می‌دهند یک قاشق عسل پیش از خواب می‌تواند دفعات و شدت سرفه را کمی کم کند و خواب را بهتر کند. اما فقط برای افراد بالای ۱ سال؛ به نوزاد زیر یک سال هرگز عسل ندهید.
در این مقاله می‌خوانید عسل را برای هر سن چقدر و چطور بدهید و برای سرفه خشک و خلط‌دار چه فرقی می‌کند. همچنین چند ترکیب خانگی ساده را یاد می‌گیرید و می‌فهمید کدام علامت‌ها یعنی باید سراغ پزشک بروید.
عسل برای سرفه واقعاً چه کاری می‌کند؟
بیشتر سرفه‌های کوتاه‌مدت از سرماخوردگی و عفونت‌های ویروسی دستگاه تنفس فوقانی می‌آیند. این سرفه‌ها معمولاً خودبه‌خود خوب می‌شوند، اما ممکن است تا سه هفته طول بکشند. در این مدت هدف ما درمان ویروس نیست؛ می‌خواهیم سرفه کمتر آزار بدهد و خواب به هم نریزد.
عسل دقیقاً در همین نقطه کمک می‌کند. بافت غلیظش لایه‌ای نرم روی گلو می‌سازد و تحریک گلو را کم می‌کند. شیرینی‌اش هم احتمالاً رفلکس سرفه را کمی آرام می‌کند. علاوه بر این، عسل طبیعی ترکیبات آنتی‌اکسیدانی دارد؛ البته نقش این ترکیبات در سرفه هنوز روشن نیست. به همین دلیل، عسلی که انتخاب می‌کنید باید خام و حرارت‌ندیده باشد؛ مثل عسل چهل‌گیاه خام که پیش از بسته‌بندی آزمایش می‌شود.
شواهد علمی چقدر محکم است؟
یک مرور کاکرین در سال ۲۰۱۸ کارآزمایی‌های کودکان را جمع‌بندی کرد. نتیجه این بود که عسل احتمالاً سرفه را بهتر از دارونما یا بی‌درمانی کم می‌کند. یک مرور سیستماتیک دیگر در سال ۲۰۲۰ هم بزرگسالان و کودکان را بررسی کرد و به نتیجه مشابهی رسید. بنابراین مؤسسه NICE انگلستان هم عسل را به‌عنوان اولین گزینه مراقبت در خانه برای سرفه حاد افراد بالای ۱ سال پیشنهاد می‌کند.
با این حال، اثر عسل متوسط است، نه معجزه‌آسا. کیفیت شواهد هم بیشتر «پایین تا متوسط» ارزیابی شده است. پس عسل علامت را آرام می‌کند، اما بیماری را کوتاه‌تر نمی‌کند.
مقدار مصرف عسل برای سرفه در هر سن
بیشتر مطالعه‌ها عسل را یک نوبت و حدود نیم ساعت پیش از خواب داده‌اند. مقدارهای زیر از همین مطالعه‌ها گرفته شده است:
| سن | مقدار هر نوبت | نکته |
|---|---|---|
| زیر ۱ سال | ممنوع | خطر بوتولیسم نوزادی؛ حتی یک قاشق کوچک هم نه |
| ۱ تا ۵ سال | نصف قاشق چای‌خوری | خالص یا در کمی آب ولرم |
| ۶ تا ۱۱ سال | یک قاشق چای‌خوری | پیش از خواب؛ بعدش دهان را با کمی آب بشویید |
| ۱۲ سال به بالا و بزرگسالان | دو قاشق چای‌خوری | تا ۲ یا ۳ نوبت در روز معقول است |
برای بزرگسالان، پژوهش‌ها مقدار دقیقی تعیین نکرده‌اند. یکی دو قاشق چای‌خوری در هر نوبت، و دو سه نوبت در روز، حد منطقی است. اما یادتان باشد عسل هم قند است. اگر دیابت دارید، قبل از مصرف منظم با پزشک‌تان مشورت کنید.
چرا عسل برای نوزاد زیر یک سال ممنوع است؟
عسل ممکن است اسپور باکتری کلستریدیوم بوتولینوم داشته باشد. دستگاه گوارش بزرگسالان این اسپورها را بی‌خطر می‌کند، اما روده نوزاد هنوز این توان را ندارد. در نتیجه ممکن است بوتولیسم نوزادی رخ دهد که بیماری جدی و خطرناکی است. این قانون برای عسل خام، عسل پخته و غذاهای عسل‌دار یکسان است.
عسل برای سرفه خشک و سرفه خلط‌دار
سرفه خشک، سرفه‌ای است که خلط ندارد و بیشتر از خارش و تحریک گلو می‌آید. سرفه خلط‌دار برعکس، ترشحات را از راه هوایی بیرون می‌آورد و کار مفیدی انجام می‌دهد.
سرفه خشک و خارش گلو
بیشترین کمک عسل در سرفه خشک است. لایه نرمی که عسل روی گلو می‌سازد، همان خارشی را آرام می‌کند که سرفه را راه می‌اندازد. بهترین روش این است که عسل را خالص و آرام در دهان نگه دارید تا کم‌کم پایین برود.
سرفه خلط‌دار
در سرفه خلط‌دار نباید دنبال «قطع کامل» سرفه باشید، چون بدن دارد ترشحات را پاک می‌کند. اینجا نوشیدن مایعات گرم کافی مهم‌تر است. عسل در یک لیوان آب ولرم یا دمنوش ولرم، هم مایعات بدن را تأمین می‌کند و هم گلو را نرم نگه می‌دارد.
سرفه شبانه
سرفه شبانه بیشتر از همه خواب را به هم می‌ریزد. به همین دلیل بیشتر کارآزمایی‌ها روی همین سرفه انجام شده‌اند. یک نوبت عسل حدود ۳۰ دقیقه پیش از خواب، روشی است که در مطالعه‌ها بیشترین شواهد را دارد.
چند روش خانگی ساده برای مصرف عسل
روش مصرف بیشتر به سلیقه برمی‌گردد. اما چند قاعده هست که رعایتش باعث می‌شود عسل بهتر کار کند.
۱. عسل خالص
ساده‌ترین و پرشواهدترین روش همین است. یک قاشق عسل را آرام بخورید و تا چند دقیقه بعد آب ننوشید. برای این روش عسلی با طعم متعادل مثل عسل چهل‌گیاه انتخاب خوبی است، چون کودکان هم راحت‌تر می‌خورندش. برای بزرگسالان، جویدن آرام تکه‌ای از عسل خودبافت با موم طبیعی هم روش دلچسبی است.
۲. آب ولرم، عسل و لیمو
یک لیوان آب ولرم، یک قاشق عسل و چند قطره آب‌لیموی تازه را مخلوط کنید. آب را تا حدی خنک کنید که بتوانید راحت بنوشید. این نوشیدنی مایعات بدن را تأمین می‌کند و برای سرفه خلط‌دار هم مناسب است.
۳. دمنوش ولرم با عسل
آویشن، بابونه یا چای کم‌رنگ را دم کنید و صبر کنید ولرم شود. بعد عسل را اضافه کنید. البته اثر خود دمنوش بر سرفه شواهد بالینی محکمی ندارد. ولی نوشیدنی گرم و شیرین معمولاً حس بهتری به گلو می‌دهد.
۴. عسل و زنجبیل
زنجبیل طعم گرم و تندی دارد و در فصل سرما طرفداران زیادی دارد. می‌توانید کمی زنجبیل تازه را در آب جوش دم کنید، بگذارید ولرم شود و عسل اضافه کنید. اگر وقت ندارید، عسل و زنجبیل آماده هم همین ترکیب را با نسبت ثابت دارد. البته اثر ترکیبی این دو بر سرفه در کارآزمایی معتبر بررسی نشده است.
اشتباه‌های رایج در مصرف عسل برای سرفه
- ریختن عسل در آب جوش: حرارت بالا بخشی از ترکیبات حساس عسل را کم می‌کند. صبر کنید نوشیدنی ولرم شود.
- دادن عسل به نوزاد زیر یک سال: حتی برای مالیدن روی پستانک هم ممنوع است.
- زیاده‌روی: عسل قند دارد. خوردن چند قاشق اضافه سرفه را بهتر نمی‌کند، فقط کالری را بالا می‌برد.
- مسواک‌نزدن بعد از عسل شبانه: عسل به دندان می‌چسبد. برای کودکان، بعد از عسل آب بدهید یا دندان را تمیز کنید.
- عسل به جای دارو در علائم خطر: عسل فقط علامت را آرام می‌کند. اگر نشانه‌های هشدار دارید، درمان خانگی کافی نیست.
- انتخاب عسل بی‌کیفیت: عسل تقلبی یا شربت قند همان اثر را ندارد. عسلی بخرید که برگه آزمایش داشته باشد.
چه وقت سرفه نیاز به پزشک دارد؟
بیشتر سرفه‌های سرماخوردگی در دو تا سه هفته خوب می‌شوند. اما در این موارد معطل نکنید و به پزشک مراجعه کنید:
- تنگی نفس، خس‌خس سینه یا نفس‌نفس زدن
- تب بالا یا تبی که بیشتر از سه روز طول بکشد
- خلط خونی یا درد قفسه سینه
- سرفه‌ای که بیشتر از سه هفته ادامه پیدا کند
- سرفه در نوزاد زیر سه ماه، یا کودکی که بی‌حال است و خوب غذا نمی‌خورد
- بیماری زمینه‌ای مثل آسم، بیماری قلبی یا ضعف سیستم ایمنی
همچنین اگر سرفه با حمله‌های پشت‌سرهم و صدای «خروسک» همراه است، حتماً پزشک ببیند.
کدام عسل برای سرفه بهتر است؟
در یکی از کارآزمایی‌ها سه نوع عسل اکالیپتوس، مرکبات و نعناعیان (خانواده آویشن) مقایسه شدند. هر سه از دارونما بهتر بودند، اما تفاوت معناداری با هم نداشتند. پس مهم‌ترین معیار، طبیعی و خام بودن عسل است، نه گیاه خاصش. البته اگر عطر گیاهی و تند را دوست دارید، عسل آویشن طبیعی انتخاب خوش‌طعمی برای فصل سرماست.
اگر می‌خواهید بیشتر درباره انتخاب عسل در فصل سرما بدانید، مقاله بهترین عسل برای سرماخوردگی را بخوانید. آنجا معیارهای انتخاب و مقایسه انواع عسل را با جزئیات آورده‌ایم.
جمع‌بندی
عسل برای سرفه یک درمان خانگی ساده با پشتوانه علمی متوسط است. یک نوبت عسل پیش از خواب، با مقدار مناسب سن، می‌تواند سرفه را کمی کمتر و خواب را بهتر کند. عسل را در آب جوش نریزید، به نوزاد زیر یک سال ندهید و اگر نشانه‌های هشدار دیدید، سراغ پزشک بروید.
عسل‌های پیشنهادی ما برای روزهای سرفه
- عسل کوهستان چهل‌گیاه: عسل خام از مراتع کوهستانی آذربایجان با طعم متعادل؛ برای خوردن خالص پیش از خواب و مصرف همه اعضای خانواده بالای ۱ سال.
- خرید عسل و زنجبیل: ترکیب آماده عسل و زنجبیل برای نوشیدنی‌های ولرم زمستانی.
اگر ترکیب‌های دیگری می‌خواهید، سری هم به عسل‌های ترکیبی فروشگاه بزنید.
پرسش‌های متداول درباره عسل برای سرفه
برای کودکان بالای ۱ سال، در مقدار مناسب سن، بی‌خطر و پرشواهد است. برای ۱ تا ۵ سال نصف قاشق چای‌خوری پیش از خواب کافی است. به نوزاد زیر ۱ سال به هیچ شکلی عسل ندهید.
هر دو روش مفید است. خوردن عسل خالص روش اصلی مطالعه‌هاست و برای سرفه خشک بهتر جواب می‌دهد. اگر سرفه خلط‌دار دارید، عسل در آب ولرم هم مایعات بدن را تأمین می‌کند. فقط عسل را در آب جوش نریزید.
تا زمانی که سرفه هست، مصرف روزانه در مقدار معقول مشکلی ندارد. اما اگر سرفه بیشتر از سه هفته طول کشید یا علائم هشدار مثل تنگی نفس و تب بالا پیدا شد، به پزشک مراجعه کنید.
در کودکان، عسل در برخی مقایسه‌ها هم‌اندازه یا بهتر از بعضی شربت‌های بدون نسخه بوده است. اما جای دارویی را که پزشک تجویز کرده نمی‌گیرد. قبل از ترکیب عسل با هر داروی سرفه برای کودک، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
عسل قند دارد و قند خون را بالا می‌برد. افراد دیابتی بهتر است مقدار و دفعات مصرف را با پزشک خود هماهنگ کنند و آن را جزو قند روزانه حساب کنند.
منابع
- Oduwole O, et al. Honey for acute cough in children. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2018
- Abuelgasim H, et al. Effectiveness of honey for symptomatic relief in upper respiratory tract infections. BMJ Evidence-Based Medicine, 2020
- NICE guideline NG120: Cough (acute): antimicrobial prescribing, 2019
- Cohen HA, et al. Effect of honey on nocturnal cough and sleep quality. Pediatrics, 2012
توجه: این مقاله فقط برای آگاهی عمومی است و جایگزین مشاوره و تشخیص پزشک نیست.
