خواص عسل را تقریباً همه شنیده‌اند، اما همه ادعاهایی که درباره‌اش گفته می‌شود پشتوانه علمی ندارند. جواب کوتاه این است: عسل طبیعی بیشتر از هر چیز یک قند طبیعی است، با مقدار کمی آنزیم، اسید آلی و ترکیبات آنتی‌اکسیدانی. چند خاصیت آن، مثل کمک به سرفه و ترمیم برخی زخم‌ها، شواهد خوبی دارد. چند خاصیت دیگر امیدوارکننده‌اند ولی هنوز قطعی نیستند. و بعضی ادعاها، مثل درمان دیابت یا لاغری، اصلاً تأیید نشده‌اند.
در این راهنما خواص عسل را بر اساس قدرت شواهد مرتب کرده‌ایم. اول می‌بینیم عسل از چه ساخته شده، بعد سراغ خواصی می‌رویم که علم تأییدشان می‌کند، و در آخر ادعاهایی را مرور می‌کنیم که بهتر است باورشان نکنید.
عسل طبیعی از چه ساخته شده است؟
عسل حاصل کار زنبور روی شهد گل‌هاست. زنبور شهد را با آنزیم‌های خودش تغییر می‌دهد و آبش را آن‌قدر کم می‌کند تا محلولی غلیظ و ماندگار به دست بیاید. ترکیب تقریبی یک عسل طبیعی این است:
| جزء | سهم تقریبی | نقش |
|---|---|---|
| فروکتوز | حدود ۳۸٪ | قند اصلی؛ شیرینی بیشتر از شکر |
| گلوکز | حدود ۳۱٪ | قندی که عامل اصلی شکرک زدن است |
| آب | حدود ۱۷٪ | هرچه کمتر باشد، عسل ماندگارتر است |
| قندهای دیگر | چند درصد | مالتوز، کمی ساکارز و قندهای پیچیده‌تر |
| آنزیم‌ها، اسیدها، مواد معدنی و پلی‌فنول‌ها | کمتر از ۱ تا ۲ درصد | بیشتر «خواص» عسل به همین بخش کوچک مربوط است |
این جدول یک نکته مهم را نشان می‌دهد. حدود ۸۰ درصد عسل قند است. بنابراین هر قاشق غذاخوری عسل (حدود ۲۱ گرم) نزدیک به ۶۴ کالری انرژی دارد. خواص ویژه عسل از همان بخش کوچک آنزیم‌ها و ترکیبات گیاهی می‌آید.
چرا عسل‌ها با هم فرق دارند؟
ترکیبات گیاهی عسل به گیاه، منطقه و فصل برداشت بستگی دارد. برای همین رنگ، طعم و مقدار آنتی‌اکسیدان عسل‌ها متفاوت است. به‌طور کلی، عسل‌های تیره‌تر، مثل عسل کنار طبیعی با رنگ عقیقی‌اش، معمولاً ترکیبات فنولی بیشتری دارند. همچنین حرارت دادن و فیلتر شدید بخشی از آنزیم‌ها و این ترکیبات را از بین می‌برد. پس عسل خام و حرارت‌ندیده، مثل عسل چهل‌گیاه طبیعی، بیشترین بخش این ترکیبات را حفظ می‌کند.
خواص عسل که شواهد علمی خوبی دارند
این دو خاصیت در مرورهای سیستماتیک و کارآزمایی‌های بالینی بررسی شده‌اند و نتیجه نسبتاً روشنی دارند.
۱. تسکین سرفه در سرماخوردگی
این پرشواهدترین خاصیت خوراکی عسل است. مرورهای کاکرین و BMJ نشان داده‌اند عسل احتمالاً دفعات و شدت سرفه ناشی از سرماخوردگی را کمی کم می‌کند و خواب را بهتر می‌کند. به همین دلیل NICE انگلستان عسل را برای سرفه حاد افراد بالای ۱ سال پیشنهاد می‌کند. البته عسل بیماری را درمان نمی‌کند و فقط علامت را آرام می‌کند.
اگر می‌خواهید بدانید در فصل سرما کدام عسل را انتخاب کنید، مقاله بهترین عسل برای سرماخوردگی را بخوانید.
۲. کمک به ترمیم برخی زخم‌ها و سوختگی‌ها
استفاده موضعی از عسل روی زخم قدمت چند هزار ساله دارد. مرور کاکرین در سال ۲۰۱۵ نشان داد عسل احتمالاً سوختگی‌های سطحی و نیمه‌عمیق را سریع‌تر از برخی پانسمان‌های معمول ترمیم می‌کند. همچنین در زخم‌های عفونی بعد از جراحی بهتر از ضدعفونی‌کننده و گاز عمل کرده است.
اما یک نکته حیاتی وجود دارد. در این مطالعه‌ها از «عسل پزشکی» استریل‌شده استفاده شده، نه عسل آشپزخانه. پس هرگز عسل معمولی را روی زخم عمیق، سوختگی شدید یا زخم دیابتی نگذارید و درمان زخم را به پزشک بسپارید.
خواص عسل که امیدوارکننده‌اند اما قطعی نیستند
این دسته از خواص در آزمایشگاه یا در مطالعه‌های کوچک دیده شده‌اند. اما هنوز شواهد کافی برای توصیه قطعی وجود ندارد.
اثر بر قند و چربی خون
یک فراتحلیل در سال ۲۰۲۳ نتایج ۱۸ کارآزمایی را جمع کرد. مصرف عسل در این مطالعه‌ها با کمی بهبود در قند ناشتا، کلسترول بد و تری‌گلیسرید همراه بود؛ به‌ویژه عسل خام. اما کیفیت بیشتر این شواهد «پایین» ارزیابی شد. همچنین این اثر وقتی دیده شد که عسل جای قندهای دیگر را گرفت، نه اینکه به رژیم اضافه شود.
بنابراین برداشت درست این است: اگر به هر حال شیرین‌کننده مصرف می‌کنید، جایگزین کردن شکر با مقدار معقول عسل خام احتمالاً انتخاب بهتری است. اما عسل داروی قند یا چربی خون نیست.
خاصیت آنتی‌اکسیدانی
عسل پلی‌فنول و فلاونوئید دارد که در آزمایشگاه خاصیت آنتی‌اکسیدانی نشان می‌دهند. مقدار این ترکیبات در عسل‌های تیره بیشتر است. با این حال، مقدار عسلی که روزانه می‌خوریم کم است. هنوز معلوم نیست این مقدار چقدر بر سطح آنتی‌اکسیدان بدن اثر واقعی دارد.
خاصیت ضدباکتری
عسل در آزمایشگاه رشد بسیاری از باکتری‌ها را کند می‌کند. دلیلش ترکیبی از چند عامل است: قند بسیار غلیظ، اسیدی بودن، تولید آهسته پراکسید هیدروژن و ترکیبات گیاهی. همین خاصیت توضیح می‌دهد چرا عسل خراب نمی‌شود. اما این به معنای جایگزینی عسل با آنتی‌بیوتیک نیست.
اثر بر گوارش
برخی قندهای پیچیده عسل در آزمایشگاه رشد باکتری‌های مفید روده را تقویت کرده‌اند. این اثر «پری‌بیوتیک» جالب است، اما مطالعه‌های انسانی کافی ندارد.
حساسیت فصلی و خواب
این دو باور خیلی رایج‌اند. اما برای اثر عسل بر حساسیت فصلی فقط چند مطالعه کوچک با نتایج متناقض داریم. برای اثر عسل بر خواب هم، جز در سرفه شبانه، شواهد بالینی قابل اتکایی وجود ندارد.
ادعاهایی درباره خواص عسل که علم تأیید نمی‌کند
| ادعا | واقعیت |
|---|---|
| عسل لاغر می‌کند | عسل کالری دارد. فقط جایگزینی آن با شکر ممکن است کمی کمک کند |
| عسل دیابت را درمان می‌کند | عسل قند خون را بالا می‌برد و درمان دیابت نیست |
| عسل سرطان را درمان می‌کند | فقط مطالعه‌های آزمایشگاهی و حیوانی وجود دارد |
| عسل جای آنتی‌بیوتیک را می‌گیرد | برای عفونت‌های باکتریایی باید سراغ پزشک رفت |
| هرچه بیشتر بخوریم، بهتر است | زیاده‌روی همان مضرات قند اضافه را دارد |
سازمان جهانی بهداشت عسل را جزو «قندهای آزاد» حساب می‌کند. توصیه این سازمان این است که قندهای آزاد کمتر از ۱۰ درصد انرژی روزانه باشند و ترجیحاً کمتر از ۵ درصد. برای یک بزرگسال، حد ۵ درصد تقریباً معادل ۲۵ گرم قند آزاد در روز است؛ یعنی حدود یک و نیم قاشق غذاخوری عسل، اگر قند آزاد دیگری نخورید.
چه کسانی باید در مصرف عسل احتیاط کنند؟
- نوزادان زیر یک سال: عسل ممکن است اسپور باکتری بوتولیسم داشته باشد. به نوزاد زیر یک سال به هیچ شکلی عسل ندهید.
- افراد دیابتی: عسل قند خون را بالا می‌برد. مقدار مصرف را با پزشک‌تان هماهنگ کنید.
- افراد دارای حساسیت به گرده یا فرآورده‌های زنبور: در موارد نادر، عسل ممکن است واکنش حساسیتی ایجاد کند.
- کسانی که رژیم کاهش وزن دارند: عسل را جزو کالری روزانه حساب کنید.
- همه: بعد از خوردن عسل، به‌خصوص پیش از خواب، دندان‌ها را تمیز کنید.
چطور از خواص عسل بیشترین بهره را ببریم؟
خواص عسل بیشتر به کیفیت آن بستگی دارد تا به مقدارش. این چند نکته را رعایت کنید:
- عسل خام و حرارت‌ندیده بخرید. حرارت و فیلتر شدید آنزیم‌ها و بخشی از ترکیبات گیاهی را کم می‌کند. عسل خودبافت که همراه موم طبیعی و بدون استخراج عرضه می‌شود، دست‌نخورده‌ترین شکل عسل است.
- دنبال برگه آزمایش باشید. شاخص‌هایی مثل ساکارز و HMF نشان می‌دهند عسل تقلبی یا حرارت‌دیده نیست.
- عسل را در نوشیدنی جوش نریزید. صبر کنید چای یا دمنوش ولرم شود.
- عسل را جایگزین شکر کنید، نه اضافه بر آن. این همان شرایطی است که مطالعه‌ها در آن اثر مثبت دیده‌اند.
- شکرک زدن را عیب ندانید. شکرک زدن یک فرایند طبیعی است و نشانه تقلب نیست.
اگر عسلی می‌خواهید که برای مصرف روزانه همه خانواده مناسب باشد، عسل‌های چندگیاه و کوهستانی طعم متعادل‌تری از بیشتر عسل‌های تک‌گیاه دارند. اگر هم عسل را بیشتر با صبحانه می‌خورید، عسل و گردو و بادام که پایه‌اش عسل خام چندگیاه است، ترکیب سیرکننده‌تری دارد.
جمع‌بندی
خواص عسل واقعی‌اند، اما نه به آن اندازه که گاهی ادعا می‌شود. عسل برای تسکین سرفه و، به شکل پزشکی، برای ترمیم برخی زخم‌ها شواهد خوبی دارد. اثرش بر قند و چربی خون، آنتی‌اکسیدان‌ها و گوارش امیدوارکننده است ولی هنوز قطعی نیست. عسل را به‌عنوان یک شیرین‌کننده طبیعی و ارزشمند در مقدار معقول ببینید، نه به‌عنوان دارو.
عسل‌های پیشنهادی ما برای مصرف روزانه
- خرید عسل چهل‌گیاه: عسل خام از ارتفاعات آذربایجان، دور از زمین‌های کشاورزی پرسم؛ هر برداشت پیش از بسته‌بندی آزمایش می‌شود.
- عسل و گردو و بادام: نیمی عسل خام و نیمی مغز گردو و بادام ایرانی؛ برای صبحانه‌ای مقوی‌تر.
پرسش‌های متداول درباره خواص عسل
پرشواهدترین خاصیت خوراکی عسل، تسکین سرفه ناشی از سرماخوردگی در افراد بالای ۱ سال است. استفاده موضعی از عسل پزشکی برای برخی سوختگی‌ها و زخم‌ها هم شواهد خوبی دارد.
مقدار ثابتی برای همه وجود ندارد. سازمان جهانی بهداشت عسل را جزو قندهای آزاد می‌داند و توصیه می‌کند این قندها کمتر از ۱۰ درصد انرژی روزانه باشند. برای بیشتر بزرگسالان یک تا دو قاشق غذاخوری در روز، به جای شکر، حد معقولی است.
عسل هم قند است، اما آنزیم‌ها و ترکیبات گیاهی دارد که شکر ندارد. برخی مطالعه‌ها نشان داده‌اند جایگزین کردن شکر با عسل خام اثر کمی بهتر بر قند و چربی خون دارد. با این حال، زیاده‌روی در عسل هم مثل شکر مضر است.
حرارت بالا بخشی از آنزیم‌ها و ترکیبات حساس عسل را کم می‌کند و شاخص HMF را بالا می‌برد. عسل گرم‌شده سمی نمی‌شود، اما بهتر است آن را به نوشیدنی ولرم اضافه کنید، نه جوش.
به‌طور کلی عسل‌های تیره‌تر ترکیبات فنولی و آنتی‌اکسیدان بیشتری دارند. اما این تفاوت در مقدار مصرف روزانه کوچک است. خام بودن و اصالت عسل مهم‌تر از رنگ آن است.
عسل قند خون را بالا می‌برد و درمان دیابت نیست. افراد دیابتی فقط با هماهنگی پزشک و در مقدار محدود، به جای قندهای دیگر، عسل مصرف کنند.
منابع
- Jull AB, et al. Honey as a topical treatment for wounds. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2015
- Ahmed A, et al. Effect of honey on cardiometabolic risk factors: a systematic review and meta-analysis. Nutrition Reviews, 2023
- Abuelgasim H, et al. Effectiveness of honey for symptomatic relief in upper respiratory tract infections. BMJ Evidence-Based Medicine, 2020
- WHO. Guideline: Sugars intake for adults and children, 2015
- Samarghandian S, et al. Honey and Health: A Review of Recent Clinical Research. Pharmacognosy Research, 2017
توجه: این مقاله فقط برای آگاهی عمومی است و جایگزین مشاوره و تشخیص پزشک نیست.
